Đòn bẩy M&A và bài toán 9 tỷ USD của ngành nước

Đầu tư hạ tầng cấp nước được kỳ vọng là động lực tăng trưởng mới của ngành đến năm 2030 - ảnh: ST

Nhu cầu tăng nhanh
Ngành cấp nước Việt Nam đang bước vào giai đoạn bản lề khi mục tiêu phổ cập nước sạch vào năm 2030 ngày càng đến gần. Không chỉ là yêu cầu về an sinh xã hội, đây còn là bài toán đầu tư quy mô lớn, đòi hỏi nguồn lực tài chính khổng lồ nhằm mở rộng mạng lưới, nâng cấp hạ tầng và đáp ứng tốc độ đô thị hóa nhanh.

Theo ước tính của Hiệp hội Cấp thoát nước Việt Nam, từ nay đến cuối thập kỷ, ngành nước cần huy động khoảng 9 tỷ USD để đầu tư xây dựng và hiện đại hóa hệ thống cấp nước trên cả nước. Nguồn vốn này sẽ được phân bổ cho nhiều hạng mục trọng yếu như xây dựng nhà máy mới, nâng công suất các nhà máy hiện hữu, mở rộng mạng lưới đường ống, thay thế hạ tầng xuống cấp và ứng dụng công nghệ nhằm giảm tỷ lệ thất thoát nước.

Khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa khu vực thành thị và nông thôn đang tạo ra sức ép lớn đối với ngành cấp nước. Đến năm 2025, khoảng 94% dân số đô thị được sử dụng nước sạch, trong khi tỷ lệ này tại khu vực nông thôn mới đạt khoảng 54%.

Để hoàn thành mục tiêu đến năm 2030 đưa tỷ lệ sử dụng nước sạch lên 95-100% tại đô thị và khoảng 65% tại nông thôn, các doanh nghiệp cấp nước phải đồng thời giải quyết hai bài toán: Một mặt là mở rộng hệ thống đến các khu vực vùng sâu, vùng xa với chi phí đầu tư cao và thời gian thu hồi vốn kéo dài; mặt khác cần tiếp tục nâng công suất tại các đô thị lớn nhằm đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt và sản xuất ngày càng tăng.

Quá trình đô thị hóa đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ nước. Tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 44,5% và dự báo sẽ nâng lên 50% vào năm 2030. Cùng với sự phát triển mạnh của các khu công nghiệp và trung tâm kinh tế, nhu cầu nước sạch không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn trở thành yếu tố đầu vào thiết yếu của nhiều ngành sản xuất.

Năm 2024, sản lượng nước thương phẩm trên cả nước đạt khoảng 3,6 tỷ m³, tương đương mức tiêu thụ bình quân 36 m³/người/năm. Trong giai đoạn 2020-2024, sản lượng nước thương phẩm duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân gần 5% mỗi năm, tạo nền tảng cho doanh thu toàn ngành tiếp tục mở rộng.

Mặc dù nhu cầu tiêu thụ duy trì xu hướng tăng, khả năng tạo nguồn vốn tái đầu tư của doanh nghiệp vẫn phụ thuộc lớn vào cơ chế giá bán và hiệu quả vận hành.

Hiện nay, giá nước được địa phương phê duyệt trên cơ sở chi phí sản xuất và mức lợi nhuận định mức, khiến tốc độ điều chỉnh giá giữa các địa phương có sự khác biệt. TP. Hồ Chí Minh đã xây dựng lộ trình tăng giá nước bình quân khoảng 5% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2028 nhằm tạo nguồn lực đầu tư cho hệ thống cấp nước. Trước đó, Hà Nội cũng thực hiện điều chỉnh giá với mức tăng từ 9-27% trong giai đoạn 2023-2024. Trong khi đó, tại CTCP Nước - Môi trường Bình Dương (BWE), giá nước bình quân giai đoạn 2020-2025 tăng khoảng 6% mỗi năm.

Làn sóng M&A ngành nước?

Bên cạnh đầu tư hạ tầng, hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) đang nổi lên như một xu hướng đáng chú ý của ngành cấp nước.

Thay vì mất nhiều năm triển khai dự án mới với các thủ tục pháp lý, giải phóng mặt bằng và xây dựng nhà máy, nhiều doanh nghiệp lựa chọn M&A để nhanh chóng mở rộng quy mô. Thông qua việc mua cổ phần chi phối tại các công ty cấp nước địa phương, doanh nghiệp có thể sở hữu ngay công suất hiện hữu, tiếp cận tập khách hàng sẵn có và mở rộng địa bàn hoạt động.

BWE và REE là hai doanh nghiệp tiêu biểu theo đuổi chiến lược này khi liên tục mở rộng danh mục đầu tư vào các doanh nghiệp cấp nước tại nhiều địa phương có tốc độ đô thị hóa cao.

Dẫu vậy, M&A không phải là "chiếc đũa thần" để có thể đáp ứng nhu cầu 9 tỷ USD đầu tư hạ tầng ngành nước. Hiệu quả của mỗi thương vụ phụ thuộc vào chất lượng tài sản, tỷ lệ thất thoát nước, dư địa tăng trưởng tiêu thụ cũng như cơ chế điều chỉnh giá tại từng địa phương. Một quyết định đầu tư thiếu chọn lọc có thể khiến doanh nghiệp phải mất nhiều năm để tối ưu hiệu quả.

Trong khi đó, các doanh nghiệp cấp nước truyền thống tại các đô thị lớn lại ưu tiên chiến lược nâng cấp hệ thống hiện hữu, giảm thất thoát và tối ưu chi phí vận hành nhằm gia tăng lợi nhuận trên thị trường đã gần bão hòa.

Bức tranh ngành nước đang dần hình thành hai hướng đi rõ nét là: mở rộng quy mô thông qua M&A hoặc tập trung nâng cao hiệu quả khai thác tài sản hiện hữu. Dù lựa chọn chiến lược nào, khả năng huy động vốn, kiểm soát chi phí và đón đầu xu hướng đô thị hóa sẽ là những yếu tố quyết định vị thế của doanh nghiệp trong cuộc đua tăng trưởng đến năm 2030.