Sống có trách nhiệm tài chính: Những nguyên tắc nền tảng ai cũng nên biết

Thực tế, không ít người có thu nhập tốt vẫn thường xuyên rơi vào tình trạng “thiếu trước hụt sau” vì chi tiêu theo cảm xúc, theo trào lưu hoặc phụ thuộc vào tín dụng. Trách nhiệm tài chính vì thế không nằm ở con số kiếm được, mà nằm ở thói quen sử dụng tiền: biết đâu là khoản cần thiết, đâu là khoản có thể trì hoãn, và đâu là quyết định có thể gây áp lực dài hạn.

Một điểm nhiều người dễ chủ quan là thẻ tín dụng. Việc chỉ thanh toán số tiền tối thiểu mỗi tháng có thể giúp “đúng hạn” trên giấy tờ, nhưng lại khiến dư nợ kéo dài và lãi suất cao làm tổng số tiền phải trả tăng nhanh. Nếu muốn sử dụng tín dụng một cách có trách nhiệm, nguyên tắc quan trọng là hạn chế để dư nợ tồn tại qua nhiều kỳ, ưu tiên thanh toán đầy đủ và đúng hạn, đồng thời coi thẻ tín dụng là công cụ thanh toán tiện lợi hơn là “khoản tiền dự phòng” để chi tiêu vượt khả năng.

Kiểm soát chi tiêu và chủ động lập ngân sách giúp hạn chế rủi ro tài chính trong dài hạn

Nguyên tắc nhìn vào lãi suất cũng tương tự với các khoản vay khác. Khi mua trả góp kèm lãi, chi phí thực tế của món hàng luôn cao hơn giá niêm yết ban đầu. Vì vậy, trước khi vay, cần cân nhắc xem khoản chi đó có thực sự cần thiết hay chỉ là sự tiện lợi trước mắt. Dĩ nhiên, có những khoản vay khó tránh như nhà ở hoặc phương tiện đi lại. Trong các trường hợp này, lựa chọn khoản vay phù hợp và giảm tối đa chi phí lãi vay về dài hạn là cách tiếp cận thận trọng.

Với nhà ở – khoản chi lớn của nhiều gia đình – việc lựa chọn căn nhà phù hợp với khả năng tài chính dài hạn được xem là yếu tố then chốt. Trong bối cảnh giá nhà tại các đô thị lớn ở Việt Nam ở mức cao, vay mua nhà thường là quyết định nhiều năm, thậm chí hàng chục năm. Vì vậy, người mua cần tính toán dựa trên thu nhập ổn định, khả năng trả nợ trong thời gian dài và dư địa tài chính cho các chi phí sinh hoạt khác, tránh chạy theo tiêu chuẩn “bằng bạn bằng bè” để rồi rơi vào áp lực trả nợ kéo dài, ảnh hưởng đến chất lượng sống.

Bên cạnh kiểm soát chi tiêu, tiết kiệm là phần không thể thiếu của trách nhiệm tài chính. Nhiều người chỉ tiết kiệm khi “còn dư”, nhưng cách làm này dễ thất bại vì chi tiêu luôn có xu hướng tăng theo thu nhập. Một phương pháp đơn giản là trích một phần tiền ngay khi nhận lương, coi khoản tiết kiệm như một “hóa đơn bắt buộc” phải trả cho tương lai của chính mình. Tỷ lệ bao nhiêu tùy điều kiện mỗi gia đình, nhưng điều quan trọng là duy trì đều đặn và có mục tiêu rõ ràng.

Khi đã hình thành thói quen tiết kiệm, nhiều người nghĩ đến đầu tư để gia tăng tài sản. Tuy nhiên, đầu tư không phải “đường tắt” làm giàu và càng không thể tách rời rủi ro. Cách tiếp cận có trách nhiệm là đầu tư có kế hoạch, phân bổ phù hợp với mức chấp nhận rủi ro, ưu tiên hiểu sản phẩm trước khi xuống tiền, đồng thời theo dõi và điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi. Quan trọng hơn, đầu tư chỉ nên được thực hiện khi nền tảng tài chính cá nhân đủ an toàn, đặc biệt là không vay mượn hoặc “tất tay” bằng tiền dành cho nhu cầu thiết yếu.

Một tấm đệm quan trọng khác là quỹ dự phòng khẩn cấp. Các chuyên gia tài chính thường khuyến nghị mỗi gia đình nên có khoản dự phòng đủ chi tiêu sinh hoạt trong vài tháng để ứng phó các tình huống như mất việc, ốm đau, sự cố bất ngờ. Nếu chỉ cần gián đoạn thu nhập trong thời gian ngắn đã khiến tài chính đảo lộn, đó là dấu hiệu quỹ dự phòng chưa được chú trọng.

Trách nhiệm tài chính cũng đồng nghĩa với việc không chạy theo mức sống của người khác. Thói quen chi tiêu của người xung quanh không phản ánh khả năng tài chính của mỗi cá nhân. Việc mua sắm để “theo kịp” có thể tạo ra áp lực vô hình, đẩy ngân sách vượt khỏi tầm kiểm soát và khiến người trong cuộc phải trả giá bằng nợ nần hoặc căng thẳng dài hạn.

Cuối cùng, lập ngân sách được xem là nền tảng của quản lý tài chính cá nhân. Dù chọn cách ghi chép thủ công hay dùng ứng dụng, mục tiêu vẫn là hiểu tiền đang đi đâu và điều chỉnh kịp thời. Một quy tắc tham khảo thường được nhắc đến là 50/30/20, tức chia thu nhập cho nhu cầu thiết yếu, chi tiêu cá nhân và tiết kiệm – trả nợ. Tuy nhiên, trong thực tế Việt Nam, tỷ lệ này cần linh hoạt theo hoàn cảnh: có giai đoạn chi phí sinh hoạt tăng mạnh, có giai đoạn cần ưu tiên trả nợ hoặc tích lũy nhiều hơn. Điều quan trọng không phải đúng “công thức”, mà là có kế hoạch và giữ kỷ luật.

Tựu trung, sống có trách nhiệm về tài chính là sống đúng với khả năng của mình, chủ động chuẩn bị cho rủi ro và không để các quyết định chi tiêu hôm nay trở thành gánh nặng của ngày mai. Khi thường xuyên rà soát thu nhập, thói quen chi tiêu và mức độ sẵn sàng trước những biến động, mỗi người sẽ dần xây dựng được nền tảng tài chính vững hơn, bình tĩnh hơn và ít bị cuốn theo áp lực của cuộc sống.