Đô thị thông minh: Công nghệ, dữ liệu và an toàn thông tin là then chốt

Trong giai đoạn 2025-2030, Chính phủ đặt mục tiêu phát triển đô thị thông minh, trước hết tại các thành phố trực thuộc trung ương, sau đó mở rộng sang các đô thị loại I, II, với trọng tâm là quản trị dựa trên dữ liệu và tự động hóa các dịch vụ công thiết yếu.

Trên thực tế, định hướng này đang được hiện thực hóa từ những vấn đề dân sinh như giao thông đô thị. Hà Nội là một ví dụ điển hình: từ 10/12, hơn 1.800 camera AI cùng hệ thống đèn tín hiệu ứng dụng trí tuệ nhân tạo dự kiến vận hành, vừa hỗ trợ xử lý vi phạm qua hình ảnh vừa phục vụ điều khiển giao thông theo thời gian thực.

Thay vì chỉ “ghi nhận” để xử phạt, hệ thống có thể tự động phát hiện các hành vi như vượt đèn đỏ, đi sai làn, dừng đỗ sai quy định; cảnh báo ùn tắc; nhận diện phương tiện thuộc diện theo dõi, đồng thời tối ưu chu kỳ đèn bằng cách rút ngắn hoặc kéo dài pha đèn theo lưu lượng, qua đó giảm nhu cầu điều tiết trực tiếp và nâng cao tính minh bạch trong quản lý. Không dừng ở giao thông, khi dữ liệu từ camera an ninh, thiết bị IoT và cảm biến môi trường được tích hợp, cơ quan quản lý có thêm “bảng điều khiển” đô thị để theo dõi chất lượng không khí, dự báo nguy cơ ô nhiễm và kịp thời điều chỉnh các phương án vận hành, quy hoạch theo diễn biến thực tế.

Hệ thống camera giám sát được kỳ vọng nâng cao chất lượng giao thông tại các đô thị lớn như ở Hà Nội

Một trong những thành phần quan trọng của đô thị thông minh là Trung tâm điều hành đô thị thông minh (IOC). IOC đóng vai trò “bộ não” của thành phố, tích hợp dữ liệu từ y tế, giáo dục, giao thông, phản ánh hiện trường, an ninh - trật tự và dịch vụ công. Nhiều tỉnh, thành đã ghi nhận hiệu quả rõ rệt: thời gian xử lý phản ánh của người dân giảm còn 1/3; chất lượng điều hành được cải thiện; dữ liệu được chuẩn hoá và liên thông tốt hơn. Trên thực tế, mô hình này đã được triển khai khá rộng ở Việt Nam, với những cách làm và mức độ “may đo” theo nhu cầu từng địa phương.

Huế là một trong những nơi vận hành IOC từ sớm (từ đầu năm 2019), nhấn mạnh vai trò “đầu mối tiếp nhận - phân phối” thông tin điều hành và tạo kênh kết nối trực tuyến giữa người dân, doanh nghiệp với cơ quan hành chính, trong đó “phản ánh hiện trường” được xem là một ứng dụng tiêu biểu để công khai, giám sát tiến độ xử lý. Ở Đà Nẵng, Trung tâm IOC được khai trương và đưa vào vận hành từ năm 2023, đặt tại Trung tâm Hành chính thành phố; trung tâm được thiết kế theo mô hình thu thập dữ liệu từ các hệ thống chính quyền điện tử, các ứng dụng quản lý đô thị thông minh và cả nguồn dữ liệu từ doanh nghiệp/cộng đồng, qua đó hỗ trợ giám sát, phân tích và cảnh báo sớm theo thời gian thực, đồng thời cung cấp nhóm dịch vụ như tiếp nhận góp ý/kiến nghị, quan trắc môi trường, theo dõi chỉ tiêu kinh tế-xã hội…

Trung tâm IOC tại Đà Nẵng

Từ “bộ não” IOC, các đô thị cũng từng bước kéo dữ liệu xuống những bài toán rất cụ thể trong vận hành hằng ngày, nhất là các hạ tầng thiết yếu như chiếu sáng, vệ sinh môi trường và y tế. Theo đó, Hệ thống quản lý chiếu sáng công cộng thông minh cho phép điều chỉnh độ sáng tự động dựa trên lưu lượng phương tiện, vừa tiết kiệm điện, vừa giảm chi phí bảo trì. Các ứng dụng thu gom rác thải theo GPS giúp tối ưu tuyến đường di chuyển, giảm 15-20% chi phí vận hành. Nhiều bệnh viện triển khai bệnh án điện tử, đặt lịch khám qua app, thanh toán không tiền mặt, tạo trải nghiệm thuận lợi cho người dân.

Không chỉ dừng lại ở việc số hoá dịch vụ, các địa phương còn nghiên cứu mô hình quy hoạch đô thị dựa trên dữ liệu. Công nghệ mô phỏng 3D (digital twin) cho phép đánh giá tác động công trình lên hạ tầng giao thông, thoát nước và môi trường, từ đó giảm rủi ro trong triển khai dự án. AI cũng được sử dụng để dự báo nhu cầu dân cư, mật độ giao thông và biến động đô thị để hỗ trợ lãnh đạo ra quyết định.

Tuy đạt được những bước tiến đáng kể trong nhiều năm trở lại đây, nhưng quá trình xây dựng đô thị thông minh cũng đối mặt không ít thách thức. Bộ Khoa học và Công nghệ chỉ ra một số “nút thắt” phổ biến như thiếu nguồn dữ liệu chuẩn hoá; các hệ thống công nghệ cũ khó tích hợp; chi phí đầu tư lớn; đồng thời nhận thức và kỹ năng số của người dân chưa đồng đều khi tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Trong bối cảnh lượng dữ liệu nhạy cảm tăng nhanh, yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin vì thế càng phải được đặt lên hàng đầu.

Những khó khăn này cũng bộc lộ rõ qua khảo sát thực tế của Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh ngày 4/9 tại các địa phương giáp ranh sau sáp nhập như phường Lái Thiêu và xã Bàu Bàng. Dù tỷ lệ hồ sơ trực tuyến ở một số nơi (như Lái Thiêu) đạt trên 90%, nhưng hạ tầng công nghệ thông tin cấp cơ sở vẫn bị đánh giá là yếu, thiếu đồng bộ và chưa bảo đảm an toàn, bảo mật. Bên cạnh đó, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan còn thiếu liền mạch; trong khi Cổng dịch vụ công quốc gia đôi khi phát sinh sự cố, khiến việc xử lý hồ sơ bị chậm trễ, tác động trực tiếp đến trải nghiệm của người dân.

Theo các chuyên gia, để phát triển đô thị thông minh bền vững, cần hoàn thiện khung pháp lý về đô thị số; xây dựng tiêu chuẩn chung cho chia sẻ dữ liệu; thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư (PPP); và đầu tư đào tạo đội ngũ quản trị đô thị số. Ứng dụng công nghệ thông tin trong phát triển đô thị thông minh không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống mà còn tạo nền tảng cho phát triển kinh tế đô thị, đổi mới sáng tạo và thu hút đầu tư.