Cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập có thể và không thể giải quyết được điều gì?

Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình

Nhà lãnh đạo Mỹ đang đặt cược vào sức hút cá nhân và sự lôi cuốn chính trị của mình để đạt kết quả tích cực khi gặp lãnh đạo tối cao phía Trung Quốc vào ngày 30/10 tại Hàn Quốc, cuộc gặp được xem là sự kiện chính trị quan trọng nhất trong năm, bởi hai nhà lãnh đạo chưa từng ngồi lại với nhau kể từ năm 2019.

Thị trường đang kỳ vọng một kết quả “ngọt ngào và êm đềm”, chỉ số S&P 500 của Mỹ chốt phiên ngày 27/10 ở mức cao kỷ lục, trong khi giá vàng giảm xuống dưới ngưỡng 4.000 USD/oz. Tuy nhiên, bất kỳ thỏa thuận nào được công bố nhiều khả năng chỉ là “lệnh ngừng bắn” tạm thời, chứ không phải một hiệp ước toàn diện.

Tháng qua là khoảng thời gian đầy sóng gió đối với hai siêu cường. Ngày 9/10, Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu quy mô lớn đối với đất hiếm - nhóm kim loại quan trọng trong sản xuất từ thiết bị điện tử tiêu dùng đến vũ khí quân sự. Đáp lại, ông Trump đe dọa áp thêm 100% thuế nhập khẩu đối với hàng hóa Trung Quốc từ ngày 1/11, bên cạnh các mức thuế cao hiện hành. Tình hình càng căng thẳng hơn khi hai bên đưa nhau vào danh sách trừng phạt doanh nghiệp, áp phí cảng và tranh cãi về xuất khẩu đậu tương.

Việc cuộc gặp sắp tới có thể diễn ra được xem là kết quả của nỗ lực ngoại giao cuối tuần tại Malaysia giữa Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong.

Các cuộc đàm phán sẽ chia làm ba cấp độ khó khăn.

Cấp độ đầu tiên là vấn đề thuế quan. Đây là lĩnh vực mà hai bên có thể đạt tiến triển rõ rệt. Thuế cao đang bóp nghẹt thương mại song phương, với xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm 27% so với cùng kỳ năm ngoái trong tháng 9. Theo ông Bessent, đe dọa áp thêm 100% thuế đã “gần như bị loại bỏ”, trong khi một gói thuế bổ sung khác dự kiến có hiệu lực ngày 10/11 có thể được hoãn lại. Ngoài ra, mức thuế 20% áp lên hàng hóa Trung Quốc liên quan đến vấn đề buôn bán fentanyl cũng có khả năng bị hủy bỏ, sau khi ông Trump ghi nhận rằng Bắc Kinh “đã có những bước tiến lớn trong việc kiểm soát dòng chảy fentanyl”.

Tuy nhiên, theo chuyên gia Zhaopeng Xing của ngân hàng ANZ, ngay cả khi được nới lỏng, tổng mức thuế thực tế đối với hàng hóa Trung Quốc vẫn còn khoảng 20-30%.

Đổi lại, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ cam kết mua một lượng lớn đậu tương của Mỹ, mặt hàng từng đạt giá trị 12,6 tỷ USD trong năm ngoái và là nguồn thu chủ lực của nông dân vùng Trung Tây - nhóm cử tri ủng hộ mạnh mẽ ông Trump. Sau nhiều năm chuyển hướng nhập khẩu sang Brazil, việc quay lại mua đậu tương Mỹ sẽ là một nhượng bộ rẻ nhưng có tính biểu tượng đối với ông Tập, đặc biệt khi nguồn cung từ các nước khác sắp cạn vào cuối năm.

Hai bên cũng có thể đạt đồng thuận về phí cảng, khi Mỹ và Trung Quốc đều đã tăng phí đối với tàu hàng của nhau trong thời gian qua. Ngoài ra, Bắc Kinh có thể chấp thuận việc chuyển giao quyền sở hữu TikTok phiên bản Mỹ cho nhà đầu tư Hoa Kỳ, một động thái dễ chấp nhận đối với ông Tập và cũng giúp ông Trump ghi điểm chính trị trong nước.

Cấp độ thứ hai được đánh giá khó khăn hơn nhiều là các biện pháp kiểm soát song phương mới đối với hàng hóa, tài sản trí tuệ và dòng vốn. Đất hiếm là ví dụ điển hình. Ông Bessent nói rằng Trung Quốc sẽ hoãn thực thi cơ chế kiểm soát xuất khẩu đất hiếm thêm một năm để “xem xét lại”. Dù vậy, phía Trung Quốc chưa xác nhận. Với vị thế thống trị thị trường đất hiếm, Bắc Kinh khó có khả năng từ bỏ hoàn toàn chính sách mới.

Theo ông Chen Long của hãng nghiên cứu Plenum, nếu chấp nhận hoãn, Trung Quốc sẽ mong Mỹ nới lỏng kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao, đặc biệt là chất bán dẫn tiên tiến. Một thỏa thuận trao đổi “đất hiếm lấy chip” sẽ là chiến thắng ngoại giao quan trọng đối với ông Tập Cận Bình.

Cấp độ thứ ba được đánh giá khó nhất là liên quan đến địa chính trị. Ông Trump muốn Nga chấm dứt chiến tranh tại Ukraine, và có thể kỳ vọng Trung Quốc đóng vai trò trung gian. Ngược lại, ông Tập muốn Mỹ điều chỉnh lập trường về Đài Loan.

Nếu cuộc gặp sắp tới chỉ đạt được những kết quả ở cấp độ dễ nhất, nó vẫn có thể mở đường cho chuyến thăm chính thức của ông Trump tới Trung Quốc đầu năm 2026, khi đó, các vấn đề "gai góc" hơn có thể được đem ra thảo luận. Một khoảng “ngừng bắn” tạm thời cũng phù hợp với lợi ích của cả hai bên, với Trung Quốc có thêm thời gian tổ chức bộ máy quản lý chính sách đất hiếm, trong khi Mỹ chuẩn bị các biện pháp phản ứng khác, chẳng hạn hạn chế xuất khẩu linh kiện hàng không hoặc phần mềm thiết kế chip tiên tiến.

Tuy nhiên, lịch sử cho thấy các thỏa thuận đình chiến giữa hai siêu cường thường không kéo dài. Nhiều thỏa thuận tạm thời đã đổ vỡ trong năm nay. Thỏa thuận thương mại “giai đoạn 1” năm 2020, do chính ông Trump và ông Tập ký kết, cũng không được Trung Quốc tuân thủ đầy đủ - điều được Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) xác nhận trong một cuộc điều tra mới công bố.

Tất cả những điều đó cho thấy bất kỳ thỏa thuận nào được đạt tới vào cuối tháng 10 này, dù mang tính biểu tượng, cũng khó có thể giải quyết tận gốc những bất đồng sâu sắc giữa Mỹ và Trung Quốc.