Đầu tư theo hình thức BT – dư luận ít phản ứng vì dân ít thông tin

	Cơ chế Nhà nước thanh toán bằng quỹ đất cho Nhà đầu tư thực hiện Dự án BT
	Thanh toán chi phí đầu tư dự án BT bằng 7 lô đất trong Khu ĐTM Thủ Thiêm
	Hà Nội: Sắp đấu giá quỹ đất đối ứng của những dự án BT bị dừng

BT- bản chất vẫn là dùng tiền Nhà nước ?

Tuy không bị phản đối ầm ĩ như nhiều dự án BOT nhưng không ít dự án BT có nhiều sai phạm, lợi ích nhà đầu tư luôn được bảo đảm nhưng thiệt hại lại nghiêng về phía Nhà nước và người dân. Ông Hồ Đức Phớc – Tổng kiểm toán – Kiểm toán Nhà nước cho biết: “So với dự án BOT thì dự án BT hiện ít vấp phải phản ứng từ dư luận hơn do người dân không phải bỏ tiền túi một cách trực tiếp để thanh toán cho dự án BT và cũng ít thông tin hơn về các dự án này”.

Khi Chính phủ Việt Nam đưa ra nhiều quyết định kiểm soát chặt chẽ các dự án BOT (xây dựng - kinh doanh - chuyển giao), nhiều nhà đầu tư đã thể hiện ý định không đề xuất các dự án BOT mà chuyển sang đề xuất các dự án BT. Nhưng hình thức BT cũng rất dễ bị bóp méo, biến tướng do thiếu công khai minh bạch vì lợi ích nhóm, vì những khoản sinh lời vô cùng lớn từ cơ hội sở hữu những mảnh đất đắc địa hoặc những diện tích rộng lớn của địa phương.

Dự án Đường trục phía Nam Hà Nội dài 41 km là dự án BT giao cho Cienco 5 đầu tư, Nhà nước trả cho Cienco 5 các khu đất làm đô thị Thanh Hà và Mỹ Hưng, nhưng sau 9 năm mới có 12 km được làm, đất làm khu đô thị Thanh Hà đã được bán lại

Chỉ ra những bất cập trong cơ chế đầu tư BT hiện nay, ông Đoàn Huy Vinh - Phó kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước Chuyên ngành I (KTNN) cho biết, với hình thức BT, nhà đầu tư làm dự án rồi chuyển giao cho Nhà nước, có thể được thanh toán bằng quỹ đất, bằng tiền. Trường hợp thanh toán bằng tiền thì thông thường trên cơ sở dự kiến tổng mức đầu tư, nhà đầu tư bỏ ra khoản tiền tối thiểu là 15%, còn lại là vốn vay - khoảng 85%, lãi vay và phí phát sinh được đưa vào hợp đồng BT. Nếu sử dụng vốn vay nhà đầu tư vẫn được thanh toán chi phí có liên quan, vậy xét về bản chất thì đây là việc Nhà nước đi vay tiền. Nếu vay từ ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước thì về bản chất là dùng tiền nhà nước để làm dự án, như vậy không giúp giảm gánh nặng cho ngân sách.

Mảnh đất màu cho tham nhũng và xin – cho?

Thay vì phải trải qua nhiều thủ tục phức tạp và phải tham gia đấu giá mới có quỹ đất, nhất là đất có vị trí đắc địa, nhà đầu tư theo hình thức BT có quỹ đất theo giá cả thỏa thuận với cơ quan thẩm quyền mà không qua đấu giá. Phần chênh lệch giữa hạ tầng đầu tư và đất thường được xác định ở khâu quyết toán. Để đảm bảo hoàn vốn và có lợi nhuận, nhà đầu tư sẽ tìm cách thỏa thuận đưa vào hợp đồng các nội dung có lợi, chẳng hạn cụm từ “nếu chi phí cho dự án cao hơn giá trị quỹ đất hoán đổi thì phía Nhà nước sẽ thanh toán phần chênh lệch cho nhà đầu tư”. Như vậy, trường hợp nào thì quyền lợi của nhà đầu tư cũng được đảm bảo.

Nhà đầu tư có lợi ích tiềm ẩn rất lớn khi ở quỹ đất hoán đổi tăng lên nhờ công trình xây dựng theo hợp đồng BT, theo ông Vinh. Ví dụ, hoán đổi quỹ đất bên kia sông hoặc bị cô lập bởi giao thông nên được định giá thấp, giá trị quỹ đất này sẽ tăng cao nhiều lần nếu dự án BT làm tuyến đường đi qua hoặc cây cầu nối với trung tâm thành phố hay khu đô thị, hành chính, thương mại, dịch vụ... Lẽ ra các công việc xây dựng này phải xem như cơ sở hạ tầng thuộc trách nhiệm của nhà đầu tư cho khu đất sau khi được hoán đổi để kinh doanh thì lại đẩy qua cho Nhà nước thực hiện.

Theo ông Phớc, khởi nguồn cho những bất cập tại nhiều dự án BT đã thực hiện là do việc không xây dựng và công bố kế hoạch dự án, hoặc có nhưng chậm và công tác lựa chọn nhà đầu tư không cạnh tranh, hầu hết chỉ định thầu. Hệ quả là không phát huy tốt nhất được nguồn lực xã hội, nhiều nhà đầu tư tại thời điểm được thẩm định, đánh giá và lựa chọn để thực hiện dự án có năng lực tài chính hạn chế, không đảm bảo năng lực và thiếu kinh nghiệm quản lý. Nhà đầu tư yếu kém, không đảm bảo tiến độ, kéo dài thời gian thực hiện, phải gia hạn hợp đồng, làm phát sinh tăng chi phí đầu tư và không hoàn thành đúng tiến độ để đảm bảo phục vụ các mục tiêu cấp bách, kịp thời như chủ trương đề ra ban đầu.

“Kết quả huy động vốn thực hiện các dự án BT không đạt mục tiêu đa dạng các nguồn vốn, các thành phần kinh tế tham gia đầu tư; xác định phương án tài chính thiếu chính xác, trong quá trình xây dựng phương án tài chính, tỷ suất lợi nhuận của nhà đầu tư được ấn định theo tỷ lệ % trên phần vốn chủ sở hữu, trong khi tham số quan trọng này chưa được đề cập chính thức trong bất kỳ văn bản quy phạm pháp luật nào”, ông Vinh nói.

Bên cạnh đó, khác với các dự án sử dụng vốn ngân sách, ở dự án BT, cơ quan nhà nước chỉ giữ vai trò tiếp nhận các thông báo về tình hình thi công, tiến độ, trở ngại cần giải quyết. Nhà đầu tư tự thuê đơn vị tư vấn thiết kế, giám sát, thi công, lập hồ sơ hoàn vốn... Sẽ không loại trừ khả năng có sự “móc ngoặc” để hợp thức hóa các thủ tục về nghiệm thu, nhất là phần việc khuất dưới mặt đất như nền, móng, hạ tầng ngầm.

Vì vậy các ý kiến tại Hội thảo cho rằng phải tăng cường kiểm toán với các dự án BT, cần kiểm toán các dự án BT ngay từ khâu lập chủ trương đầu tư, cho đến công bố danh mục dự án, lựa chọn nhà đầu tư, ký kết hợp đồng, thực hiện hợp đồng và hoàn thành quyết toán và kết thúc việc thanh toán bao gồm toàn bộ phương án tài chính từ ngân sách hay trái phiếu chính phủ và thông qua trao đổi quyền sử dụng đất…