Pháp luật kinh doanh: Bức tranh sáng tối

	Cải thiện môi trường đầu tư: “Tiếp lửa” từ chính sách
	Thu hút FDI: Không còn ham số lượng
	Không gian cải cách còn rất lớn

Năm 2018 đã qua đi với những dấu ấn đậm nét về sự phát triển kinh tế - xã hội, gắn liền với nó là các chuyển động chính sách với hàng loạt chính sách pháp luật quan trọng ra đời, tinh thần gỡ bỏ rào cản, tạo thuận lợi cho DN gia nhập thị trường, cải cách thủ tục hành chính (TTHC)… được lan tỏa trong nhiều ngành, lĩnh vực. Nhưng đích đến của một môi trường kinh doanh thật sự an toàn, thuận lợi vẫn còn xa.

Dù đã đồng khởi nhưng vẫn xa kỳ vọng

Trong phiên chất vấn và trả lời chất vấn tại Quốc hội ngày 1/11/2018, khi được hỏi về định hướng chính sách để phát triển kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh hai nội dung: Gỡ bỏ rào cản cho DN và thúc đẩy kinh tế tư nhân phát triển. Đây có lẽ là đúc kết ngắn gọn nhất về xu hướng xây dựng thể chế kinh tế năm 2018. Có thể nói 2018 là một năm mà các nhà quản lý, hoạch định chính sách có những chuyển mình rất tích cực, có những bước đột phá về tư duy quản lý và môi trường đầu tư, kinh doanh của nước ta cũng thuận lợi lên một cách đáng kể.

Tổ công tác của Thủ tướng kiểm tra tại cảng Hải Phòng để tháo gỡ khó khăn cho các DN nhập khẩu phế liệu, ngày 29/1

Năm 2018 được coi là năm của cải cách thể chế với việc đồng khởi của những nỗ lực cắt giảm 50% số điều kiện kinh doanh (ĐKKD) và đơn giản hóa TTHC, thủ tục kiểm tra chuyên ngành. Cuộc đồng khởi này đã giải phóng DN khỏi hàng ngàn các thủ tục và chi phí không cần thiết, góp phần thúc đẩy hoạt động của DN, mang lại niềm tin cho giới kinh doanh.

Tinh thần gỡ bỏ rào cản, tạo thuận lợi tối đa cho DN, đặc biệt là các DN tư nhân được lan toả mạnh mẽ trong các cuộc thảo luận chính sách nói chung, cũng như trong các dự thảo văn bản được ban hành. Các phương án cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh đã được chuyển hoá thành gần 30 Nghị định trong nhiều lĩnh vực. Các bộ ngành cũng đẩy mạnh ban hành các thông tư bãi bỏ và cắt giảm công tác kiểm tra chuyên ngành. Công tác cải cách TTHC cũng được đẩy mạnh. Đáng chú ý, một số ngành, lĩnh vực đã đưa ra nhiều sáng kiến lập pháp hoặc những quy định mới nhằm thu hút đầu tư tư nhân.

Nhưng bức tranh những câu chuyện về pháp luật kinh doanh 2018 cũng vẫn còn những điểm mờ, và cho thấy cải cách ở nhiều lĩnh vực vẫn còn chưa thực chất. Chúng ta vẫn đang dùng tư duy cũ để quản lý những mô hình kinh doanh mới - kinh doanh thông minh và quản lý nhà nước vẫn thủ công, vẫn thấy tình trạng ngập ngừng trong tư duy quản lý của các bộ ngành.

Các giải pháp thúc đẩy kinh tế tư nhân vẫn thiên về việc ưu đãi mà ngập ngừng trong việc giải quyết những vấn đề cốt lõi về thể chế: quyền tài sản đối với đất đai, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thực thi hợp đồng, sự minh bạch, trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý và quyền tự quyết của DN.

Những chuyển động về chính sách của năm 2018 vừa qua vẫn cho thấy thách thức. Trước hết là tính thực chất của các hoạt động cải cách. Mặc dù có những động thái tích cực từ phía cơ quan nhà nước, nhưng chất lượng cũng như hiệu quả của các hoạt động rà soát về ĐKKD, cải cách TTHC, kiểm tra chuyên ngành này vẫn đưa đến nhiều băn khoăn từ phía cộng đồng DN.

Mặc dù tỷ lệ cắt giảm, đơn giản hóa ĐKKD khá cao, trên 50%, nhưng chúng ta vẫn thấy không ít tính hình thức, đối phó trong đó. Vì có nhiều đề xuất chỉ mang tính sửa sang câu chữ (yêu cầu phương án kinh doanh từ có 4 nội dung còn 2 nội dung). Nhiều ĐKKD vướng nhưng vẫn chưa được xem xét để bãi bỏ trong đợt rà soát này.

DN tham gia vào hoạt động rà soát này còn có nhiều hạn chế, phụ thuộc nhiều vào sự thiện chí của các cơ quan chủ trì soạn thảo, chính vì vậy nhiều điều chỉnh, sửa đổi về ĐKKD vẫn chưa thực sự đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của cộng đồng kinh doanh. Trong những văn bản được ban hành trong năm 2018 vẫn có rất nhiều quy định về TTHC bất cập, không có tính cải cách, thiếu minh bạch, thời gian thủ tục kéo dài, phương thức thực hiện vẫn là truyền thống.

Việc kết nối thủ tục trên Cổng thông tin điện tử một cửa quốc gia còn chậm. Đến tháng 9/2018 mới chỉ có 68 thủ tục có thể thực hiện được trên Cổng thông tin điện tử một cửa quốc gia, nhưng chỉ có duy nhất một thủ tục là thực hiện điện tử hoàn toàn, các thủ tục khác thì dù DN có nộp hồ sơ điện tử thì vẫn phải nộp thêm một bản giấy…

Tinh thần gỡ bỏ rào cản, tạo thuận lợi tối đa cho DN được lan toả mạnh mẽ

Tư duy quản lý vẫn đặt ra nhiều điều quan ngại

Việc mở cửa cho tư nhân tham gia vào hoạt động kiểm tra chất lượng sản phẩm hàng hóa chưa được thực hiện một cách đồng bộ giữa các ngành. Nhà nước vẫn giữ độc quyền kiểm tra đối với một số loại sản phẩm hàng hóa – mà có thể trao quyền cho tư nhân thực hiện được. Ngay cả khi đã chỉ định cho tư nhân tham gia vào hoạt động này thì cơ chế chỉ định vẫn còn nhiều vấn đề dễ tạo ra cơ chế độc quyền cho một số DN…

Đáng quan ngại hơn cả là tư duy quản lý. Thế giới đang bước vào kỷ nguyên số và thế giới phẳng, Việt Nam chắc chắn sẽ phải đối diện với làn sóng phát triển công nghệ, trong đó sẽ xuất hiện nhiều phương thức kinh doanh mới, rất khác với phương thức truyền thống đang diễn ra.

Việc chính sách đi sau sự phát triển kinh tế là điều dễ hiểu, tuy nhiên cách hành xử của các cơ quan quản lý như thế nào với những phương thức kinh doanh chưa có cơ chế chính sách quản lý mới là điều quan trọng. Nó có thể là động lực để thúc đẩy, cũng có thể là rào cản đối với các hoạt động kinh doanh phát triển.

Trong thời gian qua, chúng ta đã chứng kiến những phương thức kinh doanh này bắt đầu xâm lấn vào nền kinh tế, như kết nối công nghệ trong dịch vụ vận tải, lưu trú du lịch; quảng cáo trên mạng xã hội, các dịch vụ cung cấp nghe nhạc, phim ảnh, chương trình truyền hình trên internet… Nhưng chính sách đi sau, cơ quan quản lý thì lúng túng chưa tìm ra hướng đi phù hợp và cách hành xử của cơ quan quản lý đang có nguy cơ trở thành rào cản cho sự phát triển kinh tế. Dường như bản thân các cơ quan quản lý nhà nước chưa xác định được đâu là cơ chế quản lý thích hợp. Họ hoặc là lúng túng trong việc lựa chọn, hoặc là giữ im lặng, chưa đưa ra bất kỳ phản ứng nào. Đây sẽ trở thành sự thách thức trong kỷ nguyên này.

Trong một hội thảo mà VCCI từng tổ chức trong năm 2018, một nhà khởi nghiệp trẻ trong lĩnh vực công nghệ đã từng chua chát phát biểu về những rào cản về điều kiện, giấy phép mà DN phải trải qua để đưa sản phẩm của mình vào thị trường. Đến giờ người khởi nghiệp này vẫn chưa thể có hết giấy phép vì không thể đáp ứng nổi các điều kiện. Cuối cùng, đành ngậm ngùi: chắc phải sang Singapore để thành lập DN.

Cải cách TTHC được thúc đẩy từ mấy năm trở lại đây và tiếp tục được nhấn mạnh trong năm 2018, hoạt động này đã có những chuyển động rất tích cực và đạt những thành tích đáng kể. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn tồn tại những vấn đề khiến cho hoạt động cải cách chưa thực sự đi vào thực chất và cho thấy cải cách TTHC vẫn là một chặng đường dài. Một nghịch lý là trong những văn bản ban hành mới trong năm vẫn có khá nhiều điểm bất cập liên quan đến quy định của TTHC. Điều này sẽ là thách thức không hề nhỏ trong tiến trình cải cách TTHC mà Nhà nước đang thực hiện.

Những câu chuyện đó cho thấy, dù năm 2018 chúng ta đã có những chuyển động chính sách rất tích cực, được cộng đồng DN đánh giá cao; nhưng trong những chính sách hiện tại, đặc biệt về tư duy quản lý đối với những phương thức kinh doanh mới, vẫn có rất nhiều rào cản.

Bên cạnh việc ghi nhận và hoan nghênh những động thái tích cực từ cơ quan quản lý, cộng đồng DN đặt ra các kỳ vọng về các chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế trong thời gian tới: Các rào cản về môi trường kinh doanh phi lý tiếp tục được dỡ bỏ; Các hoạt động cải cách về ĐKKD, TTHC tiếp tục được thúc đẩy một cách thực chất hơn. Nhất là khi, ngay từ đầu năm, Chính phủ đã ban hành 2 nghị quyết có tính chất “xương sống” trong năm 2019 nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện môi trường kinh doanh trong năm được xem là “bản lề” này.

Hoạt động rà soát các ĐKKD nên được tiến hành thường xuyên và trong quá trình rà soát cần tham vấn rộng rãi các đối tượng chịu sự tác động, đặc biệt là cộng đồng DN, các hoạt động cải cách TTHC cần thực hiện một cách đồng bộ, triệt để và cần có cơ chế kiểm soát hiệu quả các quy định về TTHC trong các văn bản quy phạm pháp luật để hạn chế tình trạng bất cập.

Trong một nền kinh tế chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của công nghệ, sự xuất hiện của các phương thức kinh doanh mới dựa trên công nghệ mới là điều tất yếu, và việc chấp nhận các phương thức mới này đúng với tính chất của nó dường như cũng là điều tất yếu. Những phương thức kinh doanh cũ phải chuyển mình để thay đổi phù hợp với sự phát triển của khoa học công nghệ, các chính sách, pháp luật phải thay đổi tương ứng để điều chỉnh cái mới theo cách thức phù hợp. Vẫn mong rằng những bài học cũ, về việc thay đổi tư duy quản lý và cách thức ứng xử với cái mới, sẽ vẫn còn nguyên giá trị.